رد مختار مشائين در علم بارى مشائين دليلى بر اثبات مدعاى خود اقامه نكرده‌اند ، بلكه فقط مذاهب ديگران را ابطال نموده‌اند و چون قضيه را منحصر دانسته‌اند و شش احتمال در وجه علم ذات اقدس به اشياء داده‌اند ، قهراً نتيجه گرفته‌اند كه مذهب ايشان در واقع صحيح است . « 1 » تفصيل احتمالات اين است كه علم حق به اشياء در ازل يا به اين است كه براى اشياء ماهيت و وجود نبوده ، در اين صورت تميّز در عدم مطلق لازم مىآيد ؛ زيرا فرضاً براى اشياء نه ماهيت و نه وجود بوده و از آنها هيچ چيزى نبوده است و در عدم مطلق تميزى نيست ، پس لازمهء اين صورت اين است كه علم به خلق و تميز آنها براى واجب حاصل نشود . و يا اينكه براى اشياء فقط شيئيت ماهيت بوده است و اين مناط علم خدا به اشياء در ازل باشد ، تالى فاسد اين احتمال اين است كه لازم مىآيد ماهيت منفك از كافهء وجودات تحقق داشته باشد . و يا اينكه براى اشياء شيئيت وجود بوده است و وجود هم يا ذهنى و يا عينى است و ذهنى هم يا به نحو ارتسام است ، فهو المطلوب و يا به نحو اتحاد است . اگر وجود ذهنى به نحو اتحاد باشد لازمه‌اش اتحاد عاقل و معقول است و آن به نظر مشائين باطل بوده ، بلكه در نظر ايشان اتحاد عاقل و معقول از اقبح

--> ( 1 ) - شفا ، بخش الهيات ، ص 502 ؛ اسفار ، ج 6 ، ص 190 ؛ شوارق الالهام ، ص 520 و 526 .